Từ những phiên livestream giữa nương khoai sâm đất ở Sìn Hồ (Lai Châu) đến vườn na đá ở Chi Lăng (Lạng Sơn), một khái niệm mới đang manh nha: những “ngôi làng số”. Ở đó, internet không chỉ để giải trí, mà đã trở thành “tư liệu sản xuất” đặc biệt, biến những bản làng xa xôi trở thành những “công xưởng” nông sản kết nối trực tiếp với thị trường toàn quốc. Hình bóng về những “làng Taobao” phiên bản Việt đang hiện hữu rõ nét giữa bản làng.
Những “vệt sóng” trên đỉnh mây
Lai Châu những ngày này sương muối giăng trắng lối, từng cơn gió lạnh buốt thấu xương đặc trưng của vùng cao phía bắc dường như cũng không làm giảm đi bầu không khí đang hừng hực một sức sống mới tại các bản làng. Trên những triền đồi dốc đứng, nơi cây khoai sâm đất (hoàng sin sô) vào vụ thu hoạch, âm thanh náo nhiệt nhất không còn là tiếng cuốc chạm vào đất đá đơn điệu, mà là tiếng chào hỏi rộn ràng của các “streamer” chân đất.
Chị Ma Thị Chú (giữa) hướng dẫn bà con cách “kể chuyện nông sản”.
Nhìn vào cộng đồng “Sìn Hồ vươn mình” (xã Sìn Hồ), có thể thấy một sự chuyển dịch kỳ diệu. Những người phụ nữ Mông như Vừ Thị Xia, Vừ Thị Chứ trước đây chỉ quen lầm lũi trong xó bếp, quanh năm bầu bạn với máng lợn, nương ngô, nay tự tin đứng trước ống kính điện thoại thông minh. Họ không còn thụ động đợi thương lái đến tận vườn ép giá xuống còn vài nghìn đồng mỗi kg - cái giá mà có khi không đủ trả tiền công đào đất. Thay vào đó, họ chủ động đưa cả nương khoai “lên sóng”.
“Chào các bác, đây là khoai sâm đất quê em, mọng nước và ngọt lịm như lê rừng, cái ngọt của khí trời vùng cao...”, lời chào mộc mạc, đậm chất giọng bản địa ấy vang vọng giữa núi rừng, vượt qua hàng nghìn km để đến với bàn ăn của những gia đình tận Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh. Chỉ trong một chiến dịch, hơn 300 tấn khoai sâm đã được tiêu thụ. Con số này không chỉ là thành quả kinh tế, là những tệp hóa đơn gửi hàng dày cộp, mà là minh chứng cho việc xóa bỏ sự cô lập địa lý bằng sức mạnh công nghệ.
Chị Ma Thị Chú duy trì các lớp trực tuyến, hướng dẫn bà con bán hàng qua các nền tảng số
Sức mạnh của cộng đồng Sìn Hồ nằm ở tính gắn kết bản địa. Khi Xia bán được hàng, chị không giữ khư khư “bí kíp” cho riêng mình. Trong những buổi chiều muộn bên bếp lửa, chị dạy lại cho những chị em khác cách đặt chân máy (tripod) sao cho vững trên nền đất dốc, cách chọn góc sáng mặt trời lúc xế chiều để củ khoai hiện lên hấp dẫn, căng mọng nhất. Cứ thế, “vệt sóng số” lan tỏa từ hộ này sang hộ khác, từ bản này sang bản khác, hình thành nên một “vùng nguyên liệu số” tập trung - một đặc điểm then chốt của những ngôi làng thương mại điện tử (e-commerce villages) mà chúng ta thường thấy ở các quốc gia phát triển.
Khi Xia bán được hàng, chị không giữ khư khư “bí kíp” cho riêng mình. Trong những buổi chiều muộn bên bếp lửa, chị dạy lại cho những chị em khác cách đặt chân máy (tripod) sao cho vững trên nền đất dốc, cách chọn góc sáng mặt trời lúc xế chiều để củ khoai hiện lên hấp dẫn, căng mọng nhất.
Những lớp học “triệu view”
Rời Sìn Hồ, vệt sóng ấy loang xa tới Mường Lay, Tuần Giáo (Điện Biên). Ở đây, tinh thần “làng Taobao” không chỉ dừng lại ở việc bán hàng cá nhân, mà đã nâng tầm thành một phong trào học tập số quy mô cộng đồng. Dưới sự hỗ trợ của các dự án như The Asia Foundation, những lớp học về công nghệ số đã mọc lên ngay tại các nhà văn hóa thôn bản, nơi vốn trước đây chỉ dùng cho những buổi họp bình xét hộ nghèo.
Nông dân Điện Biên học các sử dụng điện thoại thông minh để bán hàng
Nhiều người không khỏi ngạc nhiên khi chứng kiến cảnh những phụ nữ Mông, Thái vốn trước nay chỉ quen thêu thùa, tay bế tay bồng, nay lại bàn tán xôn xao về “thuật toán TikTok”, về “tỷ lệ giữ chân người xem” hay “cách gắn giỏ hàng” - những thuật ngữ mà ngay cả thanh niên phố thị cũng đôi khi thấy lạ lẫm.
Ma Thị Chú - một người con của vùng cao Mường Khương (Lào Cai), nay đã trở thành một KOL có tiếng - lặn lội hàng trăm cây số sang Điện Biên để làm giảng viên cho chị em.
Chị Ma Thị Chú (thứ ba từ trái qua) chia sẻ kinh nghiệm bán hàng trực tuyến cùng các nhà khởi nghiệp trẻ.
Chị Chú bồi hồi kể lại: “Có những chị em lần đầu cầm máy livestream, tay còn run, tiếng Kinh còn chưa sõi, vậy mà chỉ sau vài chục phút tương tác đã có ngay 4-5 đơn hàng đầu tiên. Ánh mắt họ lúc ấy sáng rực lên, một niềm vui không thể diễn tả bằng lời. Đó không chỉ là niềm vui vì bán được hàng, mà là niềm kiêu hãnh khi nhận ra mình không bị bỏ lại phía sau trong dòng chảy của thời đại”.
Tại đây, mô hình cộng đồng được thể hiện rõ nét qua việc “người thạo chỉ người chưa biết”. Các chị em tự phân vai theo năng khiếu: người giỏi ăn nói, bộc trực thì trực tiếp livestream; người khéo tay, tỉ mỉ thì đảm nhận khâu đóng gói hàng hóa; những người trẻ thạo máy tính, điện thoại thì phụ trách quản lý đơn hàng và đối soát vận chuyển. Sự chuyên môn hóa tự phát nhưng nhịp nhàng này chính là đặc điểm cốt lõi của những “ngôi làng thương mại điện tử” kiểu mẫu. Nó biến những hộ sản xuất nhỏ lẻ, manh mún thành một mắt xích quan trọng, chuyên nghiệp trong chuỗi cung ứng hàng hóa hiện đại.
Có những chị em lần đầu cầm máy livestream, tay còn run, tiếng Kinh còn chưa sõi, vậy mà chỉ sau vài chục phút tương tác đã có ngay 4-5 đơn hàng đầu tiên. Ánh mắt họ lúc ấy sáng rực lên, một niềm vui không thể diễn tả bằng lời. Đó không chỉ là niềm vui vì bán được hàng, mà là niềm kiêu hãnh khi nhận ra mình không bị bỏ lại phía sau trong dòng chảy của thời đại”.
Ở Trung Quốc, mô hình “làng Taobao” - nơi cả làng cùng bán hàng qua các nền tảng thương mại điện tử - từng được xem là một cuộc cách mạng nông thôn, làm thay đổi bộ mặt của hàng nghìn vùng quê hẻo lánh. Ở nước ta, khái niệm ấy có lẽ chưa từng được gọi tên chính thức, nhưng những gì đang diễn ra ở Sìn Hồ, Mường Khương hay Cai Kinh (Lạng Sơn) cho thấy một hình thái tương tự, mang đậm bản sắc Việt, đang mạnh mẽ hiện hữu.
Nông dân Mường Khương livestream bán quýt ngay từ khi trái mới bắt đầu hanh vỏ.
Sự tương đồng nằm ở: sản phẩm đặc trưng địa phương, sự tham gia đồng lòng của cả cộng đồng và nền tảng số đóng vai trò cầu nối vạn năng. Nhưng khác biệt lớn nhất, và cũng là niềm tự hào nhất, nằm ở cách hình thành. Nếu “làng Taobao” ở Trung Quốc được thúc đẩy mạnh mẽ từ các tập đoàn công nghệ khổng lồ và chính sách hạ tầng bài bản, thì những “làng bán hàng số” ở vùng cao nước ta lại được ươm từ nội lực, từ nhu cầu sinh tồn và khát vọng thoát nghèo cháy bỏng của bà con.
Đó là nhu cầu tự thân để thoát khỏi cảnh “được mùa mất giá”, thoát khỏi sự lệ thuộc vào những lời hứa hão của thương lái, thoát khỏi những rào cản nghiệt ngã của địa lý và thời tiết. Khi đường núi vẫn còn hiểm trở, khi chợ phiên chỉ họp vỏn vẹn vài ngày trong tháng, thì chiếc điện thoại kết nối internet trở thành con đường ngắn nhất, bằng phẳng nhất để nông sản vùng cao đi ra khỏi bản, đến với mâm cơm của người tiêu dùng phố thị.
Nông dân Mông, Thái của tỉnh Điện Biên học cách livestream bán nông sản do Ma Thị Chú làm giảng viên và hướng dẫn.
Tại Bắc Hà (Lào Cai), “làng Taobao” lại mang sắc thái của một “công xưởng văn hóa” rực rỡ sắc màu. Tại đây, các Hợp tác xã thổ cẩm đã không còn thụ động ngồi chờ khách du lịch tại chợ phiên. Nhờ livestream, “chợ” giờ đây mở cửa 24/7, không biên giới.
Ma Thị Chú và các cộng sự đã đưa cả tiếng thoi đưa lách cách, cả mùi thơm của vải chàm và những câu chuyện về hoa văn dân tộc lên không gian mạng. Khách hàng tận Thành phố Hồ Chí Minh hay Đà Nẵng có thể vừa xem livestream, vừa yêu cầu thêu tên mình lên sản phẩm, vừa trò chuyện về phong tục người Mông.
Sự tương tác trực tiếp này đã nâng tầm giá trị thổ cẩm, biến nó từ một món đồ lưu niệm thô mộc thành một sản phẩm có câu chuyện, có hồn cốt và có giá trị kinh tế cao.
Tương tự, tại “thủ phủ” na đá Chi Lăng (Lạng Sơn), người nông dân chân đất đã biến bản làng mình thành một đội ngũ “đại sứ nông sản” hùng hậu.
Ở tuổi 55, cái tuổi mà nhiều người chọn cách nghỉ ngơi vui vầy cùng con cháu, bà Đặng Thị Thơ lại chọn con đường gian nan nhất: làm người tiên phong. Bà đi từng nhà, kiên trì vận động chị em học cách chụp ảnh na sao cho thật, đóng thùng sao cho chuyên nghiệp để trái na cũng như những đặc sản khác của xứ Lạng dù vượt hàng nghìn km vẫn giữ được độ tươi ngon.
Bà tâm sự: “Mình làm thật, sản phẩm mình sạch và ngon thì mình phải biết cách khoe ra cho cả nước biết, đó là cách mình bảo vệ mồ hôi nước mắt của bà con mình”.
Khát vọng về một Việt Nam “không khoảng cách”
Những gì đang diễn ra ở Sìn Hồ, Mường Khương, Cai Kinh.., cho thấy: kinh tế số không còn là “đặc quyền” của thành thị hay những nơi phát triển. Nó đã len lỏi vào từng bản làng theo một cách rất riêng, rất Việt Nam. Ở đó không có phòng studio sang trọng với đèn chiếu sáng rực rỡ, không có đội ngũ marketing chuyên nghiệp. Chỉ có người nông dân thật thà, chiếc điện thoại thông minh và một khát vọng đổi đời cháy bỏng.
Chính sự giản dị, mộc mạc ấy lại tạo nên sức thuyết phục đối với người tiêu dùng. Người xem tin bởi họ thấy đời sống thật, thấy những bàn tay nứt nẻ vì sương gió đang nâng niu từng củ khoai, trái na. Đó là lao động thật, là những giá trị thực được kết nối bởi “sóng” và “số”.
Nông dân Mông, Thái, Nùng tham gia phiên livestream do tỉnh Lai Châu tổ chức.
Tất nhiên, con đường này không phải chỉ toàn hoa hồng. Những “nông dân số” vùng cao vẫn hằng ngày đối mặt với rủi ro về vận chuyển đường dài, về nạn hàng giả mạo danh thương hiệu, và cả sự thay đổi chóng mặt của các thuật toán nền tảng. Nhưng việc họ dám bước ra khỏi “vùng an toàn”, dám thử thách mình với cái mới, đã là một thay đổi mang tính nền tảng, một cuộc cách mạng về tư duy mà không một chương trình xóa đói giảm nghèo truyền thống nào dễ dàng làm được.
Bản làng “lên sóng” không chỉ là một trào lưu, mà là một cuộc cách mạng tự thân mạnh mẽ. Những người phụ nữ dân tộc thiểu số đang viết nên chương mới cho nông nghiệp nước nhà bằng những cú chạm màn hình đầy tự tin. Họ đã chứng minh công nghệ không có biên giới, và sự nghèo khó không phải là rào cản nếu người ta có đủ khát vọng và một công cụ kết nối đúng đắn.
Những “làng Taobao” phiên bản Việt, với sự mộc mạc và bản sắc riêng biệt, đang đưa nông sản vùng cao vươn xa, khẳng định vị thế của người nông dân Việt Nam với tư cách là chủ thể tích cực của kinh tế hiện đại.
Phụ nữ dân tộc Mông của tỉnh Điện Biên đưa theo con nhỏ đến lớp học xây dựng kênh bán hàng online.
Phiên chợ số giữa núi rừng đã thực sự bắt đầu. Và từ những chiếc điện thoại nhỏ bé ấy, một bức tranh lớn hơn, rạng rỡ hơn về một nông thôn số Việt Nam đang dần hiện ra dưới ánh nắng ban mai trên đỉnh non cao.
Comments
Post a Comment